Bir insanın ardından söylenen sözler çoğu zaman onun hayatından çok bizim hayatımızı ele verir. Bir kaybın ardından paylaşılan cümleler, aslında geride kalanların aynasıdır.
Son yirmi dört saattir sosyal medya böyle bir aynaya dönmüş durumda. Aynı alıntılar dolaşıyor ekranlarda. Aynı cümleler, aynı saygı ifadeleri, aynı hayranlık.
Çünkü bu dünyadan bir isim geçti: İlber Ortaylı.
Onun ardından paylaşılan sayısız söz var. Ama içlerinden biri özellikle öne çıkıyor; sanki herkes o cümlede kendine küçük bir hakikat bulmuş gibi tekrar tekrar paylaşıyor:
“Hayat çok kısa. İnsanlar bazen çok güzel olurlarsa da genç yaşta ayrılabiliyorlar. Bütün mühim olan şey tayin edemeyeceğimiz bir ömrü verimli hale getirmek. Huzursuz insanlar verimli olamazlar. Hem kendini yer bitirir hem de etrafını.”
Bu sözleri dinlerken insanın içinde ince bir sarsıntı oluşuyor. Sanki biri omzunuza hafifçe dokunup, telaşla akan hayatın ortasında sizi bir anlığına durduruyor gibi. Çünkü hepimiz biliyoruz: Hayat gerçekten kısa. Ama aynı anda başka bir gerçeği de biliyoruz. Çoğumuz hayalini kurduğumuz hayatı yaşamıyoruz. Geriye dönüp baktığımızda hafızamızda sadece güzel hatıralar değil, sayısı giderek artan “keşke”ler ve “ah”lar da birikiyor.
Hangimiz gerçekten sevdiğimiz işi yapıyoruz?
Hangimiz içimizde büyüttüğümüz merakın peşinden gidebiliyoruz?
Hangimiz bilmediğimiz şehirlerde kaybolmayı, yeni sokakların içinde yürümeyi, yeni insanlarla tanışmayı hayatımızın doğal bir parçası haline getirebiliyoruz?
Ve daha zor bir soru: Hangimiz sosyal medyada kaydırdığımız saatlerden daha fazlasını bir çocuğun kahkahasına, bir kitabın sayfalarına, bir ormanın sessizliğine ya da sadece bir kahve eşliğinde gözlerimizi kapatıp yaşadığımızı hissetmeye ayırabiliyoruz?
Yaşadığımız hayat ile içimizde tasarladığımız hayat arasında tuhaf bir mesafe var. Kıymetini bilmek istediğimizi söylediğimiz bir ömrümüz var; fakat içi çoğu zaman peşinden koşmaya bile mecâl bulamadığımız anlarla dolu. Ve o anların büyük kısmı, hiçbirine gerçek bir ihtimam göstermeden harcadığımız saatlerin içinde eriyip gidiyor.
Hayatın kıymetinden söz ederken gerçekten hayatın içinde mi yaşıyoruz, yoksa onu uzaktan mı seyrediyoruz?
Tam bu düşünceler zihnimde dolaşırken dün gece karşıma bir film çıktı: Train Dreams.
Bu film büyük hikâyelerin filmi değil. İçinde parlak zaferler yok. Gürültülü kahramanlıklar yok. Uzun nutuklar da yok. Ama bir hayat var. Sıradan bir insanın hayatı. Ve o hayatın içinden yükselen derin bir sessizlik.
Filmin merkezinde Robert Grainier adında bir adam var. Demiryolu işçisi. Amerika’nın kuzeybatısındaki uçsuz bucaksız ormanların içinde çalışıyor. Raylar döşüyor, ağaçlar kesiyor, tren yolları kuruyor. Yetim büyümüş, az konuşan, derin düşünceleri olmayan, sıradan bir adam.
Film onun hayatını anlatıyor ama bunu klasik bir biyografi gibi yapmıyor. Daha çok bir ömrün hatıraları gibi ilerliyor. Zaman burada acele etmiyor. Koşmuyor. Bir trenin raylar üzerinde ağır ağır ilerleyişi gibi sabırlı bir ritimle akıyor.
Bir gün çalışmak.
Bir gün eve dönmek.
Bir gün bir kadına âşık olmak.
Sonra hayatın kırıldığı bir an.
Filmin ikinci yarısı derin bir kaybın gölgesinde ilerliyor. Hepimizin bir şekilde tanıdığı o duygunun: kaybetmenin. Ama film acıyı bağırarak anlatmıyor. Onu ağır ağır, neredeyse rüzgâr gibi geçiriyor sahnelerin içinden. Çünkü hayat çoğu zaman böyle ilerler. Gürültüyle değil, sessiz aşınmalarla. İnsan izlerken kendi hayatını düşünmeye başlıyor.
Biz de acılarımızı böyle yaşamıyor muyuz?
İlk anda bağıran, yakan o duygu zamanla yerini sessiz bir ağırlığa bırakmıyor mu? Sonra o ağırlıkla yaşamayı öğrenmiyor muyuz? Acı bir süre sonra içimizde yerleşik bir hatıraya dönüşüyor. Onu kalbimizin en derininde taşımayı öğreniyoruz.
Tıpkı Robert gibi.
Ve belki de tıpkı İlber Ortaylı’nın hayat boyunca tekrar tekrar hatırlattığı o cümlelerde olduğu gibi.
Filmi izlerken bir noktada fark ediyorsunuz: Bu film aslında bir adamın hayatını değil, zamanın kendisini anlatıyor. Zamanın insanı nasıl aşındırdığını. Nasıl dönüştürdüğünü. Nasıl biriktirdiğini.
Robert Grainier’in hayatı bize ilk bakışta uzak görünüyor. Ama dikkatle bakınca tanıdık bir yankı taşıyor. Onun yalnızlığı ormanların içindeydi. Bizim yalnızlığımız kalabalık ekranların içinde. O rüzgârın sesini dinliyordu. Biz bildirimlerin sesini.
Ama sonuç çoğu zaman aynı yere çıkıyor: Hayatın içinden sessizce kayıp gittiğimizi fark ettiğimiz o ana. İşte tam burada İlber Ortaylı’nın sözleri yeniden anlam kazanıyor:
“Bütün mühim olan şey tayin edemeyeceğimiz bir ömrü verimli hale getirmek.”
Ömür gerçekten tayin edilemiyor. Hiç kimse hayatın hangi virajda son bulacağını bilmiyor. Ama buna rağmen çoğumuz hayatı sanki sonsuz bir taslakmış gibi yaşıyoruz.
Okumayı erteliyoruz.
Seyahat etmeyi erteliyoruz.
Merak etmeyi erteliyoruz.
Hayat sanki ileride başlayacak büyük bir hikâyenin hazırlığıymış gibi duruyor önümüzde. Oysa bir gün yaş alırken, aynaya baktığımızda ve bedenimizin eskisi kadar hızlı hareket edemediğini fark ettiğimizde şunu anlıyoruz:
Önümüzde kalan günler, geride bıraktıklarımızdan daha az.
Train Dreams’in sarsıcı tarafı da tam burada yatıyor.
Robert’ın hayatı görkemli değil. Ama gerçek. Sessiz ama sahici. Bugün sosyal medyada İlber Ortaylı’nın sözlerini paylaşan binlerce insan var.
Herkes hayatın kısa olduğundan söz ediyor. Cesur yaşamaktan, üretmekten, merak etmekten… Ama aynı anda başka bir gerçek daha var. Parmaklarımız ekranların üzerinde durmadan kayıyor. Saatler fark edilmeden akıp gidiyor.
Bir an durup kendimize şu soruları sorsak:
Ailemize ayırdığımız zaman ile ekranlara verdiğimiz zamanı yan yana koyduğumuzda hangisi ağır basar? Bir yılda okuduğumuz kitap sayısı ile izlediğimiz kısa videoları tartıya koyduğumuzda hangisi daha fazla yer kaplar? Gittiğimiz şehirlerle gördüğümüz ekranlar arasında nasıl bir fark vardır?
Hayat çoğu zaman görkemli bir roman değildir. Daha çok sessiz bir yolculuktur. Rayların üzerinde ilerleyen uzun bir tren gibi. O tren acele etmez. Ama durmaz.
İnsan bazen pencereye yaslanır, manzarayı izlediğini sanır. Oysa manzara çoktan arkasında kalmıştır. İşte bu yüzden İlber Ortaylı’nın sözleri yalnızca güzel bir alıntı değil. Aynı zamanda bir pusula.
“Huzursuz insanlar verimli olamaz.”
Çünkü huzursuz bir çağda yaşıyoruz. Her şey hızlı. Her şey parlak. Her şey geçici. Ama derinlik sabır ister. Merak zaman ister. İlber Ortaylı’nın hayatına baktığınızda bunu görürsünüz: merakın sabrı.
Bir kitabın içinde kaybolabilmek. Bir şehrin tarihini sokak sokak öğrenmek. Bir kültürü anlamak için yıllar harcamak. Belki de verimli bir ömür tam olarak böyle kurulur. Sessizce. Gösterişsizce. Ama derin bir anlamla.
Tıpkı Train Dreams’te ilerleyen o tren gibi. Rayların üzerinde ağır ağır ilerleyen o tren, aslında hepimizin hayatını taşıyor.
Bir gün uyanıyoruz.
Bir gün seviyoruz.
Bir gün kaybediyoruz.
Ve o tren bir gün son istasyona ulaşıyor. Geriye dönüp baktığımızda elimizde kalan şey çoğu zaman çok sade oluyor:
Birkaç kitap.
Birkaç şehir.
Birkaç dost.
Birkaç hatıra.
Ve belki tek bir soru:
Bu hayat bana verilmişti…
Ben onun gerçekten içinde mi yaşadım, yoksa yalnızca vagonun penceresinden geçen manzarayı mı izledim?
